Zagłębie Staropolskie

Zagłębie Staropolskie albo też Staropolskie Zagłębie Przemysłowe – najstarszy i największy okręg przemysłowy w Polsce, położony na obszarze województw: świętokrzyskiego, mazowieckiego i łódzkiego.

Rozwinięty przemysł metalurgiczny, środków transportu, maszyn, materiałów budowlanych, ceramiki szlachetnej oraz hutnictwa żelaza. Obejmuje tereny Gór Świętokrzyskich, doliny rzeki Kamiennej, Płaskowyżu Suchedniowskiego, Przedgórza Iłżeckiego, oraz częściowo Garbu Gielniowskiego. Główne ośrodki przemysłowe to: Kielce, Końskie, Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice i Skarżysko-Kamienna.

Zagłębie Staropolskie - Wyżyna Kielecka stoi kopalniami. Wyciosane z krzemienia siekiery krążą po Europie. III w. p.n.e. - odkrycie rud metali. Przez setki lat żelazo pozyskuje się w glinianych dymarkach. Pierwsze manufaktury powstają w średniowieczu. Wiek XVII - wielkie piece do wytopu surówki, głębinowe kopalnie. Jeszcze przed rozbiorami działa tu 27 z 34 polskich hut. XIX stulecie to duże inwestycje, a potem powolny upadek zagłębia. W okresie międzywojennym ożywienie w postaci fabryk zbrojeniowych, a w PRL-u - zakładów samochodowych (Starachowice) czy hut (Ostrowiec).

Zagłębie Staropolskie, zgodnie z koncepcją Staszica, skupiło się nad rzeką Kamienną. Woda napędzała maszyny, chłodziła piece, spławiano nią też towary do Wisły.

Nietulisko - na początku XIX w. stała tu największa w Królestwie Polskim walcownia. Zatrudniała 150 robotników, rocznie produkowała 5 tys. ton blachy. Dziś niemal cały kompleks z wyjątkiem budynku zarządu (szkoła) i portierni (mikroskopijne przedszkole) to ruina.

Parę kilometrów dalej na południe - Doły Biskupie. Nad brzegiem Świśliny, ukryta za ścianą drzew stoi dawna fabryka tektury. Przez wysoki parkan widać tylko kominy i dachy. Majątek należał do rodziców Gombrowicza.  Parę lat temu fabrykę kupiła fundacja zbierająca pamiątki po autorze "Ferdydurke". W przyszłości ma tu być małe muzeum i hotel, ale remont jeszcze się nie zaczął.

Ostrowiec - stutysięczne miasto to najważniejszy ośrodek przemysłowy województwa. Najstarsza polska cukrownia w dzielnicy Częstocice. Założył ją w 1826 r. hrabia Henryk Łubieński (1793-1883, ziemianin, poseł, dyrektor Banku Polskiego). Początkowo urządzenia napędzały konie w kieratach, ale już w połowie XIX w. działały maszyny parowe. Zaczęła się też rozrastać przyfabryczna osada. W kilkunastu dobrze zachowanych budynkach z czerwonej cegły mieszkali robotnicy, była szkoła i pomieszczenia gospodarcze. Nieopodal stawy i grobla z nieczynną śluzą. W parku naprzeciwko fabryki wznosi się piętrowy dom administratora cukrowni. A na pagórku - eklektyczny pałac Wielopolskich z dekoracyjnym portykiem podjazdowym, obecnie muzeum archeologiczne i historyczne (fajanse, portrety królów i książąt).

8 km za Ostrowcem w prawo, do Krzemionek - neolitycznej kopalni, najstarszej na ziemiach polskich, jednej z największych (80 ha) i najlepiej zachowanych w Europie.W 4 tys. wyrobisk wydobywano unikatowy krzemień pasiasty (nie występuje nigdzie indziej na świecie). W neolicie miał znaczenie magiczne, odkryty dla jubilerstwa w latach 70. XX w., zwany bywa polskim diamentem. Krążąc po udostępnionych do zwiedzania, głębokich nawet na 10 m podziemiach, przyjrzeć się można się manekinom górników, którzy wykuwali kamień, klęcząc lub leżąc. Można też zobaczyć zrekonstruowaną pracownię obróbki kruszcu.

Ćmielów - Słynna fabryka porcelany - pierwsza manufaktura fajansu powstała na początku XIX w. Jej założyciel, hrabia Jacek Małachowski (1737-1821), kanclerz wielki koronny, wykorzystał doświadczenie miejscowych garncarzy. Po wizycie tutaj (gwoździem programu jest film wyświetlany wewnątrz ceglanego pieca o średnicy 10 m) można zrozumieć, dlaczego ręcznie wyrabiane zastawy i figurki osiągają tak zawrotne ceny. Przewodniczka tłumaczy, jak odróżnić porcelanę od ceramiki, z czego i ile razy trzeba ją wypalać.

Kopalnia dolomitu w Piskrzynie

Starachowice - zakład metalurgiczny z wielkim piecem do wytopu żelaza, zbudowanym przez cystersów w roku zburzenia paryskiej Bastylii. To jedyna w Europie huta z kompletnym XIX-wiecznym ciągiem technologicznym (piec z dmuchawą parową, kotłownia, hale odlewnicze). Niestety, muzeum przechodzi gruntowny remont i oglądać możemy tylko kominy.

Samsonów -  Starej huty nie sposób ominąć, stoi przy jedynym skrzyżowaniu. Turystów niewielu, zamiast paragonów, są pocztówki.  Pierwszy wielki piec w XVI w. postawili tu włoscy przemysłowcy - groby Cacciów znajdziemy w nieodległym Tumlinie. To, co widać, to ruiny huty Józef (kamień węgielny położył generał Zajączek) postawionej z inicjatywy Staszica w 1817 r. Po powstaniu styczniowym spalili ją Rosjanie i od tego czasu znajduje się w ruinie. Można tu zajrzeć do okrągłego kamiennego pieca, który wytwarzał do 800 ton surówki rocznie. Przylega doń kwadratowa wieża, którą z góry dostarczano rudę, oraz budynki po maszynie parowej i dmuchawie. W lewym skrzydle znajdowała się suszarnia i kuźnia, w prawym - modelarnia i stolarnia, pośrodku zaś odlewnia, po której nie ma już śladu. Płynęła nim woda napędzająca siedmiometrowe koło poruszające miechy i urządzenia w kuźni.

W malutkich Piętach, uwagę zwracają wysokie kominy. Zza lasu wyłania się kilkupiętrowa, stuletnia cegielnia. Pozbawione stropów hale porastają chaszcze. Niektóre otwory w ścianach zachowały drewniane okiennice. W pobliżu hałasują maszyny nowej cegielni.

Chlewiska - tutejszą hutę założyli w 1892 r. Francuzi. Jako jedna z młodszych w zagłębiu zachowała się w świetnym stanie. Oglądać tu można prażarki rudy i ciuchcię, która ją dowoziła z pobliskich kopalń. W wieży ostała się unikatowa winda gichtociągowa.  Do 1940 r. zakład pracował pod szyldem polsko-niemieckiej spółki. Jego los przypieczętowała wojna, ale i zmiany technologiczne. Chlewiska były ostatnią w Polsce hutą opalaną węglem drzewnym i nie mogły konkurować z fabrykami używającymi koksu. 

Punkt Informacji Turystycznej

pl. Niepodległości 1 - Dworzec PKP (I p.)
25-506 Kielce
tel. (041) 345-86-81, 36-76-436
e-mail: informacja.turystyczna@um.kielce.pl
www: um.kielce.pl/turystyka/

Punkt Informacji Turystycznej - Świętokrzyski Oddział PTTK

Warszawska 20c
25-312 Kielce
tel. (041) 344-77-43 (041) 344-59-1